Książka „On the Edge of a Changing World. Late Prehistory in Southern Jordan. Polish research project in the years 2014-2022” pod redakcją Piotra Kołodziejczyka jest podsumowaniem wieloletnich badań archeologicznych prowadzonych w południowej Jordanii w latach 2014–2022 w ramach projektu HLC (Heritage-Landscape-Community). Publikacja przedstawia wyniki pracy zespołu badaczy, którego celem było lepsze zrozumienie przemian zachodzących w społecznościach zamieszkujących ten region od paleolitu po epokę brązu.
Autorzy skupiają się przede wszystkim na analizie późnej prehistorii, czyli okresu obejmującego przejście od społeczeństw łowiecko-zbierackich do bardziej złożonych struktur opartych na rolnictwie, osadnictwie i rozwiniętej technologii. Badania prowadzone były głównie w mikroregionie At-Tafileh oraz w sąsiednich obszarach, gdzie przeprowadzono zarówno badania powierzchniowe, jak i wykopaliska. Dzięki temu udało się zgromadzić bogaty materiał archeologiczny, obejmujący m.in. narzędzia krzemienne, ceramikę oraz pozostałości architektury.
Istotnym elementem monografii jest przedstawienie metodologii badań. Projekt miał charakter interdyscyplinarny – łączył klasyczne wykopaliska z analizami geologicznymi, hydrologicznymi oraz nowoczesnymi technikami dokumentacji, takimi jak GIS czy modele 3D. Takie podejście pozwoliło nie tylko na dokładne datowanie znalezisk, ale także na rekonstrukcję środowiska naturalnego i warunków życia dawnych społeczności. Autorzy podkreślają, że czynniki środowiskowe, takie jak zmiany klimatu czy dostęp do wody, miały ogromny wpływ na rozwój osadnictwa i gospodarki w tym regionie.
Publikacja szczegółowo omawia kolejne etapy rozwoju kulturowego. W paleolicie dominowały tu mobilne grupy łowiecko-zbierackie, pozostawiające liczne narzędzia kamienne. W neolicie nastąpiła rewolucja związana z pojawieniem się rolnictwa i stałych osad, co doprowadziło do wzrostu złożoności społecznej. Okres chalkolitu przyniósł rozwój metalurgii miedzi oraz intensyfikację kontaktów handlowych, natomiast epoka brązu wiązała się z dalszym rozwojem technologii, architektury i struktur społecznych, choć w południowej Jordanii procesy te miały specyficzny, często mniej intensywny charakter niż w innych częściach Lewantu.
Autorzy podejmują również próbę stworzenia modelu funkcjonowania społeczności prehistorycznych. Analizują ich gospodarkę, relacje społeczne, sposoby budowy osad oraz praktyki pogrzebowe. Szczególną uwagę zwracają na znaczenie regionu jako obszaru kontaktu między różnymi strefami kulturowymi – pustynną Arabią, obszarami górskimi i doliną Jordanu. Dzięki temu południowa Jordania jawi się jako ważne ogniwo w sieci wymiany i interakcji międzykulturowych.
Książka ma także wymiar praktyczny i społeczny – autorzy podkreślają znaczenie ochrony dziedzictwa kulturowego oraz współpracy z lokalnymi społecznościami. Projekt obejmował działania edukacyjne, popularyzację wiedzy oraz wykorzystanie nowoczesnych technologii do dokumentacji i udostępniania wyników badań.
Publikacja stanowi kompleksowe opracowanie dotyczące przemian społecznych, technologicznych i środowiskowych w południowej Jordanii w okresie późnej prehistorii. Dzięki połączeniu nowoczesnych metod badawczych i szerokiego spojrzenia interdyscyplinarnego wnosi istotny wkład w zrozumienie rozwoju wczesnych społeczeństw ludzkich w regionie Lewantu.
Spis treści / Contents
Foreword (P. Kołodziejczyk)
1. Introduction – goals of the project, overall methodology of research & basic chronological horizons (P. Kołodziejczyk)
1.1. Goals of the project
1.2. Overall methodology of the project
1.3. Basic chronological horizons identified during research
2. HLC project in the context of research on the Late Prehistoric period in southern Jordan (P. Kołodziejczyk)
3. Geological research and rock material in southern Jordan (Shawbak and Tafileh Departments) (M. Wasilewski)
4. Geomorphology, landscape evolution and they geoarchaeological implications. Climatic and hydrological conditions for the development of late prehistoric human communities in southern Jordan (M. Wasilewski)
5. Surface research of the project in the At-Tafileh microregion (P. Kołodziejczyk)
5.1. Methodology of survey (J.Karmowski)
5.2. Pottery finds (M. Czarnowicz)
5.3. Flint inventories (M. Nowak, A. Brzeska-Zastawna, J. Zakrzeńska)
6. Project research at the selected sites (P. Kołodziejczyk)
6.1. Field work (J. Karmowski)
6.2. Flint inventories (M. Nowak, A. Brzeska-Zastawna, J. Zakrzeńska)
6.3. Pottery (M. Czarnowicz)
7. Housing in the land of nomads. Settlement architecture of the late prehistory in southern Jordan (J. Karmowski)
8. Dolmens, cairns and mounds – an attempt to analyze stone objects in the area of southern Jordan (P. Kołodziejczyk, J. Karmowski)
9. Model of functioning of late prehistoric communities in southern Jordan (P. Kołodziejczyk)
10. Problem of Early Bronze Age in southern Jordan in the context of research in At-Tafileh microregion (P. Kołodziejczyk)
11. Heritage of the past as a potential factor in the development of southern Jordan (K. Radziwiłko)
12. Documentation, analysis, and dissemination: mobile database, GIS, and 3D virtual environment in the HLC Project research (J. Karmowski)