Groby – tylko kości? Materiały z I Ogólnopolskiej Konferencji Studentów Archeologii
Redaktorki/Edited by: Alicja Dybała, Zofia Górska, Julia Mączka, Zuzanna Knapczyk
Wydawca/Publisher: Instytut Archeologii UJ; Profil-Archeo
Opis fizyczny/Physical description: oprawa miękka/paperback; format/dimensions: 164×236 mm; liczba stron/pages: 187; data wydania/publication date: 2025
ISBN: 978-83-66579-49-1
DOI: 10.33547/OKSA.2025
Cena/Price: PDF (do pobrania wkrótce / soon available)
Publikacja zawiera artykuły naukowe uczestniczek i uczestników I Ogólnopolskiej Konferencji Studentów Archeologii „Groby – tylko kości?”, która odbyła się w dniach 23–25 kwietnia 2025 roku w Krakowie. Dzięki szerokiemu spektrum problematyki konferencji w niniejszej publikacji znalazły się artykuły dotyczące stanowisk z różnych części Polski, Nowego Świata, Egiptu i innych regionów. Prace koncentrują się nie tylko na grobach jako obiektach archeologicznych, lecz także na symbolicznym wymiarze pochówku, konkretnych zwyczajach funeralnych czy darach grobowych. Do tych zagadnień nawiązywał tytuł konferencji, której najważniejszym wnioskiem stało się stwierdzenie, że groby to zdecydowanie
nie tylko kości.
Spis treści i abstrakty:
Maria Ibek
Amulety grobowe w starożytnym Egipcie: analiza terminu na podstawie źródeł archeologicznych i pisanych
W starożytnym Egipcie przez tysiące lat amulety stanowiły istotną część wyposażenia grobowego. Używano ich już od okresu badaryjskiego, jeszcze przed utworzeniem państwa faraonów, aż do momentu, gdy tereny te zostały przejęte przez rzymską armię. Przez ten czas liczebność, wygląd czy funkcja amuletów zmieniały się, ale ciągle pozostawały ważną częścią podarków przeznaczonych dla zmarłych. W literaturze naukowej przyjęty został termin „amulety grobowe”, a istotny wpływ na jego powstanie miała brytyjska egiptolożka – Carol Andrews. Miały one być „specjalnie stworzone” by starożytni Egipcjanie mogli włożyć je pomiędzy bandaże mumii. Jednak czy mieszkańcy doliny Nilu rzeczywiście wyróżniali taki rodzaj amuletu? Autorka artykułu spróbuje odpowiedzieć na to pytanie na podstawie analizy fragmentów tekstów związanych z tematyką grobową, jak również opierając się na przykładach amuletów znalezionych jako część wyposażenia zmarłego.
Agnieszka Zyga
Żywność w zaświatach: analiza diety starożytnych Egipcjanna podstawie grobowców z okresu Nowego Państwa
Dieta starożytnych Egipcjan jest jednym z kluczowych aspektów, które pozwalają na zrozumienie ich życia codziennego oraz obyczajów. Egipskie grobowce, szczególnie te z okresu Nowego Państwa, stanowią niezwykle cenne źródło wiedzy o sposobie odżywiania się ówczesnych mieszkańców. Znaleziska pozostałości żywności, jak również liczne malowidła naścienne, dostarczają informacji nie tylko o tym, co spożywano w starożytnym Egipcie, lecz także ukazują, jaką rolę w tym procesie odgrywały różne grupy społeczne.
Natalia Chochorowska
Wizerunek wojownika w świetle pochówków mykeńskich
Wojownicy epoki brązu w basenie Morza Egejskiego odgrywali kluczową rolę nie tylko w sferze militarnej, ale także w kształtowaniu struktur społecznych i symboliki kulturowej. Analiza pochówków minojskich i mykeńskich dostarcza cennych informacji o ich statusie, funkcji i sposobie przedstawiania w społeczeństwie. Badania nad konstrukcją grobowców oraz obecnością depozytów grobowych, takich jak broń, elementy uzbrojenia czy przedmioty rytualne, pozwalają na lepsze zrozumienie wojownika jako figury zarówno rzeczywistej, jak i ideologicznej. Ciekawymi przykładami są pochówki w Pylos oraz Krini. Różnice w sposobie pochówku wojowników w obrębie kultur egejskich mogą świadczyć o ich różnym statusie oraz znaczeniu w strukturach społecznych. Na szczególną uwagę zasługuje symbolika broni. Broń pełniła nie tylko funkcję narzędzia walki, ale także była elementem podkreślającym przynależność do elity wojowniczej. Analiza pochówków wskazuje na złożoność roli wojownika, który był zarówno strażnikiem porządku, jak i uczestnikiem rytuałów i ceremonii, odzwierciedlających wierzenia epoki brązu.
Olga Jastrzębska, Wiktoria Janicka
Pompa funebris w starożytnym Rzymie, czyli pogrzeb cesarza Oktawiana Augusta w świetle źródeł pisanych i archeologicznych
Rzymskie ceremonie pogrzebowe, zwłaszcza te dotyczące cesarzy stanowiły nie tylko uroczysty akt pożegnania i upamiętnienia zmarłego, lecz także istotny element propagandy politycznej oraz ideologicznej. Obrzędy towarzyszące złożeniu władcy do grobu cechowały się wystawnością i pompatycznością, a ich symbolika odzwierciedlała status zmarłego oraz legitymizowała jego następcę.
W źródłach pisanych z tego okresu znajdujemy liczne odniesienia do uroczystości związanych z cesarskimi pogrzebami. Wśród najważniejszych dzieł poruszających tę tematykę można wymienić Żywoty Cezarów Swetoniusza, Historię rzymską Kasjusza Diona, Historię Cesarstwa Rzymskiego Herodiana oraz Dzieje rzymskie Ammianusa Marcellinusa. Analiza tych tekstów pozwala prześledzić zmiany zachodzące w ceremoniach pogrzebowych oraz ich znaczenie w procesie legitymizacji władzy. Celem artykułu jest przybliżenie kluczowych elementów pompa funebris, takich jak procesja pogrzebowa, laudatio funebris, apoteoza oraz reakcja ludu rzymskiego na te uroczystości. Przedstawiono je na przykładzie pogrzebu Oktawiana Augusta, opisanego przez Kasjusza Diona. Ponadto podjęto próbę zestawienia informacji ze źródeł pisanych z danymi archeologicznymi i architektonicznymi, ze szczególnym uwzględnieniem Mauzoleum Augusta w Rzymie. Śledząc zapisy historyczne oraz mając na uwadze skalę miejsca pochówku wspomnianego cesarza, nie ulega wątpliwości, że wydarzenie, jakim był jego pogrzeb stanowiło pokaz siły i stabilności państwa. Dzięki obecności na tym wydarzeniu elit i armii rzymskiej widoczna była jednomyślność i poparcie dla następcy tronu. Przez swoją formę dawało szansę na obserwacje nastrojów społecznych oraz nastawienia poddanych wobec nowego władcy. Patrząc na całokształt pompa funebris widać wyraźnie, że było to ważne narzędzie w kształtowaniu wizerunku władzy cesarskiej.
Urszula Przybytek
Obrządek pogrzebowy kultury łużyckiej na Pomorzu Zachodnim a koncepcja barrow landscape
Pojawienie się kultury łużyckiej na obszarze Pomorza Zachodniego jest datowane na III okres epoki brązu. Rozległe, płaskie cmentarzyska z pochówkami ciałopalnymi, które mają być główną cechą danej jednostki, nie są jednak jedyną formą grobu stosowaną w rytuale pogrzebowym. Kurhany związane z tą kulturą występują przez cały okres jej trwania, jednak najliczniej były wznoszone w IV okresie epoki brązu. Dotychczasowe badania tych mogił skupiały się na analizie konstrukcji znajdujących się wewnątrz kurhanów oraz ich wyposażeniu grobowym. Można powiedzieć, że każdy tumulus był traktowany jako odrębny przypadek. Pomijano kwestię ich znaczenia w przestrzeni. Koncepcja barrow landcape jest próbą innego spojrzenia na te wyróżniające się mogiły. Jej podstawowym założeniem jest uznanie, że każdy nowo powstający kopiec nie był budowany w przypadkowym miejscu, ale raczej starannie umieszczany w wyznaczonym obszarze, tworząc wizualny znacznik. Sama koncepcja jest względnie nowa w archeologii, a w polskiej literaturze naukowej brakuje publikacji na ten temat. Wśród trudności w odniesieniu jej podstawowych założeń do kurhanów łużyckich znanych z Pomorza Zachodniego należy wymienić stan badań poszczególnych stanowisk, jak i duże rozproszenie kurhanów. Dlatego nawiązując do omawianej koncepcji warto rozpatrzyć fenomen łużyckich kurhanów w trzech aspektach: czasu, przestrzeni i indywidualności. Pozwoli to na scharakteryzowanie pochówków w odmienny sposób, traktując każdą mogiłę nie jako osobną historię, ale część większej całości. Zgodnie z tymi założeniami, skupiono się na IV okresie epoki brązu, jako czasie powstania największej liczby kurhanów, mimo ich występowania we wcześniejszym oraz następującym etapie chronologicznym. W sposobie ich rozmieszczenia pojawiały się dwa modele postępowania: tworzenie samodzielnej mogiły lub całego cmentarzyska. Analiza aspektu indywidualności wyklucza kurhany jako jedyną stosowaną formę grobu. Takie podejście do badań pokazuje wielowątkowość problemu eschatologii wpisanego na stałe w życie społeczności.
Marek Kamień
Grupa Padea-Panagjurski Kolonii – fenomen kulturowy południa Europy
W 1974 roku Zenon Woźniak, analizując zróżnicowanie kulturowe pogranicza współczesnej Rumunii i Bułgarii, wyróżnił synkretyczną grupę Padea-Panagjurski Kolonii (PPK). Jednostka ta obejmowała zespoły o męskim modelu wyposażenia z elementami typowymi dla tradycji trackich, dackich i lateńskich. Kolejne dziesięciolecia przyniosły szereg nowych odkryć, które – zdaniem niektórych uczonych – dają asumpt do przedefiniowania pierwotnego ujęcia fenomenu PPK. W artykule omówiono zróżnicowane koncepcje rozumienia tego zjawiska oraz przedstawiono propozycje jego interpretacji.
Alicja Gulbinowicz
Obrządek pogrzebowy w państwie wielkomorawskim
Państwo wielkomorawskie, które istniało od IX do początku X wieku, w okresie swojego największego rozkwitu obejmowało tereny dzisiejszych Czech, Słowacji i Węgier. Region ten stanowi jeden z kluczowych obszarów badań nad wczesnośredniowiecznymi zwyczajami pogrzebowymi Europy Środkowo-Wschodniej. W artykule omówione zostaną tendencje w obrządku pogrzebowym, a także ewentualne zmiany zachodzące na przestrzeni czasu. Jego celem jest ukazanie pochówków jako istotnego źródła wiedzy o przemianach kulturowych, religijnych i społecznych zachodzących w państwie wielkomorawskim. Analiza kontekstu archeologicznego oraz artefaktów odkrytych na jego obszarze pozwoli lepiej zrozumieć procesy transformacji, które dokonały się na tych ziemiach w okresie wczesnego średniowiecza.
Agata Prus
Próba rekonstrukcji damskiego stroju na przykładach znalezisk tkanin z grobu komorowego nr 3 w Pskowie oraz C-301 w Gniezdowie
Strój kobiet skandynawskich i ruskich z X w. jest tematem wielu dyskusji naukowych. Nieliczne źródła ikonograficzne, takie jak figurki „walkirii” czy tkanina z Oseberg, ukazują kobiety w sposób bardzo schematyczny i symboliczny. Na ich podstawie można jedynie wnioskować o prawdopodobnych fryzurach oraz długości odzieży, natomiast kwestia kroju pozostaje niejasna. Co prawda z wykopalisk pochodzą fragmenty, które interpretowane są jako nogawice, suknie fartuchowe czy kaptury, jednak dotychczas nie odkryto żadnego kompletnego ubioru. Ciekawymi przykładami, w których w znacznym stopniu zachowały się większe fragmenty tkanin są pochówki C-301 z Gniezdowa (obw. smoleński, Rosja) oraz nr 3 z Pskowa (obw. pskowski, Rosja). W obu pochowane zostały kobiety, najpewniej w końcu X wieku. Gniezdowo i Psków były ważnymi ośrodkami na terenie wczesnośredniowiecznej Rusi, a wyposażenie grobów wskazuje, że pochowano osoby zamożne, być może również wpływowe w lokalnej społeczności. Ze względu na stopień zachowania tkanin rekonstruktorzy historyczni podjęli próbę zaprojektowania i uszycia odzieży wzorowanej na odkryciach części stroju pochodzących z obu grobów. Nad rekonstrukcją pracowało kilkanaście osób – specjalistów w zakresie krawiectwa, ale i szewcy, złotnicy czy szklarze. Podstawową literaturą były artykuły omawiające tę problematykę autorstwa O.V. Orfinskiej czy M.S. Jakovchik. W pracy wykorzystano materiały takie jak brąz, szkło, srebro, len barwiony oraz naturalny jedwab wzorzysty (samit). Wszystkie elementy starano się zrealizować w skali 1:1. Biżuterię wykonano metodą na wosk tracony, zaś buty czy też suknie zostały wykrojone i uszyte całkowicie ręcznie za pomocą woskowanych nici lnianych.
Maja Konieczna
Wczesnośredniowieczne dewocjonalia w grobach na Pomorzu
Wraz z pojawieniem się chrześcijaństwa na ziemiach polskich, pojawiła się również nowa idea, mająca wpływ na zmiany obrządku pogrzebowego, a także nadająca nowe znaczenie niektórym, znanym już wcześniej symbolom. Autorka zajmie się problematyką umieszczania w pochówkach z okresu wczesnego średniowiecza (głównie między XI a XIII w.) drobnych przedmiotów związanych z kultem religijnym. Dewocjonalia wczesnośredniowieczne były tematem wielokrotnie poddawanym dyskusji wśród badaczy, ponieważ ich funkcja nie jest jednoznaczna. Ze względu na czas, z jakiego te przedmioty pochodzą, ich symbolika mogła być zupełnie odmienna, a także mogła wskazywać na łączenie treści przedchrześcijańskich z nowymi ideami religijnymi (tzw. synkretyzm), których efekty znajdowały odbicie w kulturze funeralnej jeszcze dwa wieki po chrystianizacji państwa dokonanej przez Mieszka I. W pracy zostaną poddane analizie przedmioty odkryte na trzech cmentarzyskach z terenów Pomorza – Cedyni, Gdańska i Kałdusa. Omówiona zostanie symbolika i funkcja dewocjonaliów, która niewątpliwie odbiegała od współcześnie znanych nam interpretacji. Poruszony zostanie także aspekt związany z częstszym występowaniem tego rodzaju przedmiotów w pochówkach kobiet i dzieci.
Dominik Mroczek, Nikola Kielar
Zwykła jama czy dom zmarłych? Groby typu Alt Käbelich
Odkąd Słowianie wyemigrowali ze swoich pierwotnych siedzib zasiedlając obszary Europy Wschodniej i Środkowej, ich rytuały i zasady grzebania zmarłych ewoluowały począwszy od nieuchwytnych dla archeologów pochówków, poprzez kurhany z różnymi konstrukcjami, aż po przyjęcie chrześcijańskiego obrządku pogrzebowego. Fenomenem z okresu „plemiennego” są obiekty typu Alt Käbelich, które przez długi czas wiązane były tylko z terenami północno-zachodniej Słowiańszczyzny. Prowadzone w ostatnich latach badania wykazały znacznie większy zasięg tego zjawiska sięgający terenów wschodniej Polski. Celem artykułu jest przedstawienie zarysu badań nad problematyką wspomnianych grobów, omówienie ich głównych, charakterystycznych cech oraz zaprezentowanie zbliżonych formą przykładów z terenów Lubelszczyzny. W literaturze przedmiotu znaleziska z tego obszaru są nieliczne oraz do niedawna praktycznie niepublikowane. Jednocześnie stanowią istotne ogniwo ewolucji słowiańskiego obrządku pogrzebowego, niezbędne do prawidłowej oceny zachodzących na przestrzeni czasu zmian. Coraz częstsze odkrywanie na stanowiskach grobów typu Alt Käbelich na terenie historycznej Małopolski, w tym jej wschodniej części, wskazuje na konieczność dalszych badań archeologicznych będących przyczynkiem do rozważań nad ich genezą, konstrukcją oraz rozprzestrzenieniem. Widząc złożoność problemu, jakim są groby typu Alt Käbelich, będzie to jeszcze wielokrotnie omawiany w literaturze przedmiotu temat.
Kacper Delida-Janowski, Grzegorz Warcholak
Ocalić od zapomnienia. Badania archeologiczne nad żydowskim dziedzictwem sepulkralnym w Polsce na przykładzie regionu przysuskiego
Badania nad cmentarzami żydowskimi można określić jako temat stosunkowo marginalny w polskiej archeologii. Wynika to zarówno z konieczności przestrzegania wielu rygorystycznych zasad związanych z badaniem żydowskich przestrzeni sepulkralnych, jak i z uprzedzeń głęboko zakorzenionych w powojennej świadomości społecznej. Niemniej, w 2023 roku badaniom nad żydowską tematyką funeralną został poświęcony cały tom 36. Fasciculi Archeologiae Historicae. Niniejszy artykuł nie ogranicza się do prezentacji masowych grobów z regionu przysuskiego. Jego głównym celem jest przedstawienie procedur oraz wyzwań związanych z prowadzeniem badań nad żydowskim dziedzictwem sepulkralnym, ze szczególnym uwzględnieniem wymogów formalnych, religijnych i etycznych. Podkreślono również znaczenie edukacji społecznej w zakresie poszanowania miejsc pamięci oraz wykorzystania nowoczesnych technologii w dokumentowaniu i ochronie dziedzictwa żydowskiego.
Oliwia Witowska, Piotr Konczewski, Gracjan Mielczarek, Daniel Moroz
Masowe groby II wojny światowej – jak odróżnić ofiary wojny od ofiar zbiorowego samobójstwa?
Artykuł analizuje dwa przypadki wojennych mogił masowych z Dolnego Śląska, które powstały w odmiennych okolicznościach historycznych i kulturowych. Pierwszy przypadek dotyczy odkrycia szczątków w krypcie pastora w Gostkowie, gdzie pochowana została niemiecka rodzina, która popełniła zbiorowe samobójstwo w maju 1945 roku. Drugi przypadek dotyczy mogiły w Małej Lipnej – miejsca pochówku jeńców radzieckich, którzy zmarli w wyniku skrajnie trudnych warunków bytowych i pracy przymusowej w filii Stalagu 308 Neuhammer. Celem badań było określenie, w jaki sposób różne uwarunkowania prowadzą do powstawania masowych grobów oraz jakie kryteria pozwalają odróżnić ofiary konfliktu zbrojnego od ofiar samobójstw zbiorowych. Zastosowano interdyscyplinarną metodologię obejmującą analizy archeologiczne i antropologiczne, dokumentację przestrzenną, identyfikację artefaktów, a także kwerendę archiwalną i relacje świadków. W Gostkowie zidentyfikowano szczątki ośmiu osób, w tym dzieci i dorosłych; na siedmiu czaszkach stwierdzono rany postrzałowe. Towarzyszące im przedmioty potwierdziły cywilny charakter pochówku oraz umożliwiły częściową rekonstrukcję tożsamości ofiar. W Małej Lipnej odkryto szczątki co najmniej siedmiu dorosłych mężczyzn, których śmierć prawdopodobnie była następstwem skrajnych warunków bytowych. Odkryty przy jednym z nich znak tożsamości jednoznacznie
wskazał na status jeńca wojennego. Każdy z analizowanych pochówków stanowi odrębne studium przypadku, wymagające indywidualnej metodologii badawczej. Wyniki badań przyczyniają się nie tylko do rekonstrukcji wydarzeń historycznych, lecz także do przywracania pamięci o ofiarach i kształtowania świadomości społecznej dotyczącej miejsc represji. Analiza obu przypadków ukazuje, że zbiorowe pochówki, mimo pozornie podobnej formy, mogą powstawać w odmiennych kontekstach i z różnych przyczyn, co podkreśla rolę interdyscyplinarności w badaniach nad przemocą zbiorową i rekonstrukcją przeszłości.
Ada Bednarczyk
Wstępne badanie struktur grobowych na stanowisku Itac w kontekście przedhiszpańskich tradycji funeralnych w Andach Centralnych
Stanowisko Itac położone jest w dolinie Chuquibamby w prowincji Arequipa w Peru. Dolina ta odgrywała istotną rolę zarówno w imperium Wari, jak i Inków. Przynajmniej od czasów Horyzontu Środkowego dolina była połączona z otaczającymi ją terenami rozbudowaną siecią dróg, którymi transportowany był obsydian. W Horyzoncie Późnym na płaskowyżu po wschodniej stronie doliny znacznie rozbudowane zostaje stanowisko Itac, zgodnie interpretowane przez badaczy jako inkaskie centrum ceremonialno-
administracyjne. Celem niniejszej pracy jest przedstawienie wstępnych wyników badań struktur funeralnych (chullpas), które skupiają się po północnej, zachodniej i południowo-zachodniej części stanowiska. W czasie badań powierzchniowych wykonanych we wrześniu 2024 roku wykonano dokumentację fotograficzną, w tym zdjęcia z powietrza, oraz oznaczono lokalizację pochówków. Na tej podstawie przeprowadzono analizy przestrzenne, mające na celu określenie rozmieszczenia struktur i ich powiązania ze stanowiskiem, w porównaniu z innymi zespołami tego typu w regionie. Uzyskane informacje dają podstawę do dalszej dyskusji na temat praktyk pogrzebowych w Andach przedhiszpańskich oraz powiązania struktur funeralnych z ważnymi punktami Inkaskiej administracji.
Michał Rolak
Metodyka badań stanowisk sepulkralnych stosowana przez Misję Archeologiczną Uniwersytetu Wrocławskiego w Peru
Niniejszy artykuł prezentuje metody eksploracji cmentarzysk oraz kontekstów grobowych stosowane przez Misję Archeologiczną Uniwersytetu Wrocławskiego w Peru. W pracy omówiono dodatkowo metodykę realizacji prospekcji archeologicznych. Na przykładzie stanowisk El Curaca i Puyenca z prowincji Caravelí, a także cmentarzyska El Pino 11 z prowincji Islay, opisano sposoby prowadzenia badań archeologicznych i eksploracji stanowisk sepulkralnych znajdujących się w obrębie południowej części peruwiańskiego wybrzeża. Poruszono także zagadnienia dokumentacji poszczególnych etapów prac wykopaliskowych oraz pozyskanych w ich trakcie materiałów.
Karolina Wydra
Kilka słów o masowych pochówkach ofiarnych „wojowników” pod Świątynią Upierzonego Węża w Teotihuacan
Teotihuacan uznaje się za jedno z największych miast prekolumbijskiej Mezoameryki. Jedną z jego najważniejszych budowli jest Świątynia Upierzonego Węża, zlokalizowana na środku wielkiego placu Cytadeli, która służyła za administracyjne, a być może także religijne centrum miasta. Podczas badań prowadzonych w latach 80. XX w. przez INAH, na jej terenie odnaleziono ponad 100 pochówków ofiarnych. Nie przekopano całej przestrzeni, lecz ich symetryczne ułożenie sugeruje, że łącznie może być ich nawet 200. Ceremonia ofiarna miała miejsce podczas zakończenia budowy świątyni, w III w. n.e. Zapewne było to wydarzenie o wielkiej wadze politycznej, religijnej i społecznej. Miasto było w tamtym czasie niemal u szczytu swej potęgi, a jego wpływy obejmowały głównie Dolinę Meksyku, ale także pewne tereny poza nią. Znaczną liczbę ofiar zidentyfikowano jako wojowników. Świadczyć miało o tym położenie na peryferiach piramidy, płeć męska, młody wiek, a także wyposażenie, w dużej mierze złożone z broni i elementów stroju wojskowego. Niektórzy z nich posiadali też naszyjniki z ludzkich szczęk i żuchw lub ich imitacji. Z czasem zaczęły pojawiać się też inne hipotezy – związane ręce i nogi wydawały się sugerować, że byli jeńcami wojennymi. Nowy głos w tej sprawie pojawił się wraz z publikacją badań izotopowych. W przypadku większości próbek, wyniki jasno wskazały, że większość osób mieszkała w Teotihuacan na długi czas przed śmiercią. Wydaje się zatem, że nie byli jeńcami wojennymi pojmanymi niedługo przed ceremonią. Być może należeli do lokalnej, wieloetnicznej armii. Pomimo tego, że badania izotopowe znacznie zawęziły możliwości interpretacyjne, temat nadal jest przedmiotem wielu dyskusji. Badanie tych masowych pochówków zakładzinowych jest doskonałą okazją na jeszcze lepsze poznanie natury podbojów Teotihuacan, a także światopoglądu i ideologii jego społeczeństwa.
Kacper Gojny
Monumentalne grobowce w Polinezji Zachodniej
W Polinezji Zachodniej oraz sąsiedniej Melanezji występuje wiele przykładów monumentalnej architektury grobowej. Ogromne założenia o charakterze sepulkralnym zachowały się na Tonga, Fidżi oraz okolicznych mniejszych wyspach, takich jak ‘Uvea czy Rotuma. Zazwyczaj przyjmują postać piramidalnych platform lub kamienno-ziemnych kopców. W większości przypadków tradycja ustna sugeruje, jakoby stanowiły miejsca spoczynku wodzów oraz przedstawicieli wyższych warstw społecznych. Jedno z najważniejszych nagromadzeń podobnych konstrukcji znajduje się na terenie dawnej osady Mu‘a (wyspa Tongatapu). Najnowsze badania archeologiczne wskazują, że od XIII–XIV stulecia miejsce to stanowiło główny ośrodek organizmu politycznego określanego w anglojęzycznej literaturze mianem Tongan Maritime Chiefdom. Rozwój monumentalnych założeń sepulkralnych stanowi ważne zagadnienie w dyskusji na temat rozwoju tego wodzostwa oraz jego systemu społeczno-politycznego. W tekście omówiona zostanie funkcja monumentalnej architektury grobowej jako wyznacznika zmian społeczno-politycznych zachodzących w społeczeństwach Polinezji Zachodniej, ze szczególnym uwzględnieniem wyspy Tongatapu.
Beniamin Tobiasz
Groby jako klucz do tajemnic kultury Lapita
Odkrycie cmentarzyska w Teouma na wyspie Éfaté w archipelagu Vanuatu stanowi jedno z najważniejszych wydarzeń w badaniach nad kulturą Lapita. Przez długi czas brakowało dobrze udokumentowanych źródeł funeralnych dla tej populacji, co ograniczało możliwość kompleksowej analizy jej wierzeń i struktury społecznej. Cmentarzysko w Teouma, datowane na inicjalny okres osadnictwa, rzuciło zupełnie nowe światło na obrządek pogrzebowy, dostarczając unikalnych danych dotyczących praktyk pochówkowych, darów grobowych oraz genetyki populacji założycielskiej. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie kluczowych aspektów tego stanowiska, w tym organizacji przestrzeni cmentarnej, złożoności rytuału pogrzebowego opartego na manipulacji szczątkami i pochówkach wtórnych, a także znaczenia antropologicznego i genetycznego. Refleksja końcowa skupia się na pytaniu, na ile pojedyncze stanowisko może stanowić reprezentatywną podstawę dla interpretacji duchowego i fizycznego wymiaru całej społeczności Lapita, jednocześnie wpisując się w starsze modele teoretyczne dotyczące jej pochodzenia i ekspansji.
Natalia Kowalik
Rola dendroglifów w kulturach i tradycjach pogrzebowych Aborygenów
Dendroglify, czyli rytowane powierzchnie drzew, stanowią istotny element kultury materialnej Aborygenów, łącząc funkcje rytualne, upamiętniające oraz orientacyjne w terenie. Część z nich pełniła funkcje praktyczne, związane m.in. z pozyskiwaniem surowców, przechowywaniem żywności czy gromadzeniem wody. Większość jednak wyróżnia się symbolicznym i artystycznym charakterem. Znane przykłady wskazują, że drzewa z dendroglifami towarzyszyły miejscom spoczynku członków społeczności, stanowiąc zarówno znaki pamięci, jak i element duchowej więzi z przodkami. Ich obecność w krajobrazie podkreśla aborygeńską koncepcję śmierci, w której granica między światem żywych a zaświatami pozostaje płynna. Artykuł ukazuje, na podstawie trzech przykładów z Nowej Południowej Walii, że dekorowane drzewa były związane z osobami o wysokim statusie społecznym, pełniły funkcję znaków topograficznych oraz tworzyły „krajobrazy pamięci”, odzwierciedlające więzi rodzinne i społeczne. Ponadto analiza przypadków repatriacji drzew z dendroglifami wyraża znaczenie współpracy z rdzennymi społecznościami, rolę muzeów w ochronie dziedzictwa oraz współczesne dyskusje nad zachowaniem i zwrotem obiektów kulturowych w kontekście ochrony tradycji i krajobrazu aborygeńskiego.