Cmentarz Świętej Trójcy. Podsumowanie wyników badań / Cemetery of the Holy Trinity: A summary of research results
by Arkadiusz Michalak 
, Paweł Stachowiak
DOI: 10.33547/ZG2025.11
In: A. Michalak (ed.) 2025. Nekropolia katolików i protestantów. Cmentarz Świętej Trójcy w Zielonej Górze w świetle najnowszych badań, pp. 197–207. Pękowice – Świdnica: Profil-Archeo, Muzeum Archeologiczne Środkowego Nadodrza.
Wyprzedzające inwestycję miejską badania archeologiczne przeprowadzone w latach 2021–2022 umożliwiły udokumentowanie 143 obiektów, w tym grobów i krypt. Historia kościoła i cmentarza Świętej Trójcy ilustruje złożone procesy przemian religijnych, społecznych i przestrzennych, które miały miejsce w Zielonej Górze w tej epoce. Nieliczne źródła pisane i ikonograficzne wskazują, że obiekty takiej jako badany cmentarz stanowiły wspólną przestrzeń sakralno-społeczną, silnie uwarunkowaną rywalizacją konfesyjną. Początki nekropolii sięgają roku 1588, jednak relacja czasowa między jego powstaniem a budową kościoła pod tym samym wezwaniem pozostaje niejasna. Świątynia, znana zarówno jako kościół Świętej Trójcy, jak i jako Kościół Polski, pełniła rolę miejsca kultu dla wspólnoty luterańskiej, również dla wiernych posługujących się językiem polskim. Dzieje kolejnych duchownych opiekujących się przybytkiem ukazują bezpośredni wpływ wydarzeń polityczno-religijnych, takich jak wojna trzydziestoletnia i rekatolizacja, na funkcjonowanie parafii oraz cmentarza. W XVIII w. kościół praktycznie przestał być użytkowany, co doprowadziło do jego stopniowej degradacji, osiągającej apogeum w 1809 r., kiedy to został rozebrany. Cmentarz zachował swoją funkcję grzebalną, jednak decyzją władz z 1814 r. został ostatecznie zamknięty, a dwa lata później przejęty przez wspólnotę miejską. Na miejscu nekropolii w XIX w. powstał nowy plac publiczny, znany jako Nowy Rynek, obecnie nazywany placem Słowiańskim.
Rescue excavations carried out in 2022–2023 prior to municipal investment documented 143 features, including graves and crypts. The history of the Church and Cemetery of the Holy Trinity illustrates the complex religious, social, and spatial processes that shaped the city in the early modern periods. The limited written and iconographic sources, indicates that sites like this cemetery constituted a shared sacral and communal space, profoundly affected by confessional rivalry. The origins of the cemetery date to 1588, although the chronological relationship between its foundation and the construction of the church remains unclear. The church, known both as the Church of the Holy Trinity and the Polish Church, served the Lutheran community, particularly worshippers using the Polish language. The careers of successive clergymen reflect the direct impact of political and religious upheavals, such as the Thirty Years’ War and the Counter-Reformation, on the functioning of the parish and cemetery. By the eighteenth century the church had largely fallen out of use, leading to progressive decline and eventual demolition in 1809. The cemetery retained its funerary function but was officially closed by the authorities in 1814 and transferred to the municipal community two years later. In the nineteenth century, a new public square (first called the New Market, today Słowiański Square) was established on the site.